2020-يىل 23-دېكابىر

«ۋۇخەن» ۋىرۇسى: قانداق قىلغاندا ساقلانغىلى بولىدۇ؟

By Oychan

LAURIE GARRETT

 (ئويچان تەرجىمىسى)

 

يېڭى بايقالغان ۋۇخەن تاجسىمان ۋىرۇسىنىڭ (coronavirus) خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىغىلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنياغا يامرىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەر ئارىسىدا ئەندىشە ۋە قورقۇنچمۇ ئېشىۋاتىدۇ. ۋىرۇسنى تىزگىشلەش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاممىۋىي قاتناشنى توختىتىش ۋە سەپەر قىلىشنى چەكلەش… قاتارلىق بىر يۈرۈش قاتتىق تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولۇشى دائىرىلەرنىڭ ئامالسىز قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مۇخبىرلار ۋە خىتايدىكى ئاممىۋىي سەھىيە خادىملىرى مەندىن «ئۆزىمىزنى ۋە ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىمىزنى قانداق قىلغاندا ۋىرۇستىن ساقلاپ قالالايمىز؟» دېگەندەك ئەنسىز سۇئاللارنى سوراۋاتىدۇ.

كاشكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچ ھەپتە بورۇنلا ھەقىقىي ئەھۋالنى يۇشۇرۇشقا ئورۇنماي، ئۇچۇق-ئاشكارە ئىش قىلغان ۋە تېز ئىنكاس قايتۇرغان بولسىدى، بۇ ۋابانى ئاسانلا كونترول قىلغىلى بولاتتى. ھازىر بەكلا كېچىكىپ قالدۇق. ۋىرۇس دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىۋاتىدۇ.بۇ  ۋۇخەن ئۆپكە ياللۇغىنىڭ داۋاسى ياكى ۋاكسىنىسى بولمىغانلىقى، يەنە كېلىپ يۇقۇملىنىشنىڭ پۈتۈن خىتايغا تارقىلىپ كەتكەنلىكى سەۋەبىدىن، ھۆكۈمەت 2003- يىلىدىكى SARS نى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇلىغا تايىنىشقا مەجبۇر بولدى. بۇ پۈتۈن شەھەرلەر ئارىسىدا باردى-كەلدى ئۈزۈپ تاشلىنىدۇ، پۇقرالارنىڭ يۈرۈش-تۇرۇشىغا چەكلىمە قۇيۇلىدۇ دېگەنلىكتۇر. پات ئارىدا پۈتۈن چوڭ قۇرۇقلۇق تامامەن قامال قىلىنىشى مۇمكىن.

مەن كىشىلەرنىڭ ناھايىتى قورقۇپ كەتكەنلىكىنى بىلىمەن. مېنىڭچە، ئالدىمىزدىكى كۈنلەردە قورقۇش تېخىمۇ ئەۋج ئالىدۇ. بىراق، ناھايىتى ئاددىي چارىلەر سىزنى قوغداپ قېلىشى مۇمكىن.

SARS ۋاباسى تارقالغان ۋاقىتلاردا، مەن خوڭكوڭ ۋە خىتاينىڭ جاي-جايلىرىغا بېرىپ، يۇقۇملانغان بىمارلار، كېسەللەرنى داۋالاۋاتقان دوختۇر-سېستېرالار، مەنسەپدارلار ۋە ساقچىلار بىلەن كۆرۈشكەن. يۇقۇملانغان بىمارلار بىلەن بىللە تۇرۇشۇمغا قارىماي، يۇقۇملىنىپ قېلىشتىن ھېچ ئەنسىرىمىگەن ئىدىم. چۈنكى مەن قانداق قوغدىنىشنى بىلەتتىم. تۆۋەندە مەن سىلەرگە ۋىرۇستىن قوغدىنىشنىڭ ئەڭ مۇھىم 10 خىل چارىسىنى سۆزلەپ بىرەي:

  1. ئۆيدىن چىققاندا پەلەي كىيىۋېلىڭ. مېترو، ئاپتوبۇس ۋە ئاممىۋىي سورۇنلاردا ئۇنى قولىڭىزدىن چىقارماڭ.
  2. ناۋادا تاماق يىيىش ياكى بىراۋلار بىلەن قول ئېلىشىش… دېگەندەك ئېھتىياجلار تۈپەيلىدىن، قولىڭىزدىن پەيلەينى سېلىۋېتىشكە توغرا كەلسە، قولىڭىز بىلەن يۈزىڭىزنى ۋە كۆزىڭىزنى تۇتماڭ. يۈزىڭىزنىڭ بىر يەرلىرى ھەر قانچە قىچىشىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، قولىڭىزنى تەگكۈزمەڭ. پەلەينى قايتا كىيىشتىن بۇرۇن، ئىلمان سۇ ۋە سوپۇن بىلەن قولىڭىزنىڭ بارماقلىرىنى ئارىلاپ پاكىز يۇيۇڭ.
  3. پەلەينى پاكىز يۇيۇپ، قۇرۇتۇپ، ھەر كۈنى ئالماشتۇرۇپ تۇرۇڭ. نەم پەلەينى كىيمەڭ.
  4. سېرتتا ماسكا تاقىغاننىڭ پايدىسى يوق، بەلكىم ئۆي ئىچىدىمۇ بەك ئىشقا يارىماسلىقى مۇمكىن. ماسكىلارنىڭ تولىسى بىر-ئىككى قېتىم تاقىغاندىن كېيىن كاردىن چىقىدۇ. بىر ماسكىنى ئودا بىر قانچە كۈن تاقىغاندىن تاقىمىغان ياخشى. چۈنكى ئودا قوللانغاندا، ئاغزىڭىز ۋە بۇرنىڭىزدىن چىققان نەرسىلەر ماسكىنىڭ ئىچكى يۈزىنى باكتېرىيە جەلپ قىلىدىغان سېسىق پۇراق قەۋىتى بىلەن ئورىۋالىدۇ. شۇڭا، مەن ئادەتتە ۋابا مەزگىلىدە ماسكا تاقاپ كەتمەيمەن. بولمىسا، مەن ھازىرغىچە 30 نەچچە قېتىم ۋابا تارقىلىش رايۇنىدا مەشغۇلات قىلدىم. ماسكا تاقاش ئورنىغا، مەن كىشىلەر توپىدىن يېرىم مىتىر ئەتراپىدا يىراق تۇرىمەن. بۇ كۆڭۈلدىكىدەك مۇساپە ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بىراۋ مېنىڭ يېنىمدا يۈتەلمەكچى ياكى چۈشكۈرمەكچى بولسا، مەن ئۇنىڭدىن ماسكا تاقىۋېلىشىنى سورايمەن. شۇنداق بولغاندا، ئۇنىڭ يۇقۇملىنىش ئېھتىمالى بولغان شالۇكىنىڭ ماڭا چاچراپ كېتىشىدىن ساقلانغىلى بولىدۇ. ناۋادا ئۇ ماسكا تاقاشنى رەت قىلسا، مەن ئۇ كىشىدىن بىر مىتىر ئۇزاقلىشىمەن ياكى ئۇنىڭ قېشىدىن كېتىمەن. ۋابا جەريانىدا، كىشىلەر بىلەن قول ئېلىشماڭ ياكى قۇچاقلاشماڭ. زىيادە يېقىنلاشماسلىقنىڭ ھەر ئىككى تەرەپكە پايدىلىق ئىكەنلىكىنى چىرايلىقچە قارشى تەرەپكە چۈشەندۈرۈڭ.
  5. ئۆي ئىچىدە، مۇنچا ۋە ئاشخانىدىكى بارلىق لۆڭگىلەرنى دەرھال تاشلىۋېتىڭ. ئۇلارنىڭ ئورنىغا ھەر بىر ئائىلە ئەزاسىنىڭ ئىسمى يېزىلغان يېڭى ۋە پاكىز لۆڭگىلەرنى ئالماشتۇرۇڭ. ھەر كىشى پەقەتلا ئۆزىنىڭ لۆڭگىسىنى ئىشلەتسۇن، باشقىلارنىڭكىگە زىنھار چېقىلمىسۇن. پۈتۈن لۆڭگىلەرنى ھەپتىدە ئىككى قېتىپ يۇيۇپ تۇرۇڭ. نەم لۆڭگىلەر ئادەتتىكى زۇكام، يۇقۇملۇق زۇكام، ھەتتا تاجسىمان ۋىرۇسى… قاتارلىق ۋىرۇسلارنىڭ پاناھلىنىدىغان كۆڭۈلدىكىدەك جايىدۇر.
  6. ئىشىك تۇتقۇچلىرىغا دىققەت قىلىڭ. ئەگەر ئىشىكنى جەينەك ياكى مۆرىڭىز بىلەن ئېچىپ-تاقىيالىسىڭىز، ئەڭ ياخشى شۇنداق قىلىڭ. تۇتقۇچنى تولغىغاندا، پەلەي كىيىۋېلىڭ ياكى ئۇنى تۇتقاندىن كېيىن قولىڭىزنى پاكىز يۇيۇڭ. ناۋادا ئائىلىڭىزدىن بىرەرسى كېسەل بوپ قالسا، تۇتقۇچنى قەرەللىك يۇيۇپ تۇرۇڭ. ئوخشاشلا، پەلەمپەي رىشاتكىلىرى، ئۈستەل، تېلېفون، ئويۇنچۇق ۋە كومپىيۇتېر… دېگەندەك قول بىلەن تۇتىدىغان بارلىق نەرسىلەرگە دىققەت قىلىڭ. ئۆزىڭىزنىڭ شەخسىي نەرسە-كېرەكلىرىنى تۇتسىڭىز چاتاق يوق. ناۋادا باشقىلارنىڭ تېلېفون ياكى تاماق قاچىلىرىنى ئېلىشقا ۋە ياكى كومپىيۇتېرلىرىنى ئىشلىتىشكە توغرا كېلىپ قالسا، يۈزىڭىزنى سىلىماسلىققا دىققەت قىلىڭ، ئۇ نەرسىلەرنى تۇتقاندىن كېيىن دەرھال قولىڭىزنى يۇيۇڭ.
  7. باشقىلار بىلەن تەڭ تاماق يىگەندە، ھەرگىز چوڭ قاچا ياكى قازاندىن تاماق ئېلىش ئۈچۈن شەخسىي قۇشۇق ياكى چوكىڭىزنى ئىشلەتمەڭ. بالىلىرىڭىزغىمۇ باشقىلاردىن ئېشىپ قالغان سۇنى ئىچمەسلىكنى ياكى باشقىلار بىلەن تەڭ بىر قاچىدا سۇ ئىچمەسلىكنى جېكىلەڭ. ھەر ۋاخ تاماقتىن كېيىن پۈتۈن قازان-قۇمۇچلارنى پاكىز يۇيۇڭ. تازىلىقى ناچار رېستورانلاردىن نېرى تۇرۇڭ.
  8. ۋىرۇس مەنبەسىنىڭ قايسى تۈردىكى ھايۋاندىن كەلگەنلىكى ئېنىقلىنىپ بولغۇچە، ھەر قانداق جانلىق ھايۋان ياكى بېلىق سېتىۋېلىشتىن، ئۆلتۈرۈشتىن ۋە ئىستېمال قىلىشتىن ساقلىنىڭ.
  9. ھاۋا رايى ياخشى بولسا، ئىشىك-دېرىزىلەرنى ئېچىپ ئۆينى ھاۋالاندۇرۇپ تۇرۇڭ. ۋىرۇسلار ھاۋا ئۆتىشىپ تۇرىدىغان يەرلەردە ئۇزۇن ياشىيالمايدۇ. بىراق، ھاۋا سۇغۇق، ھاۋارايى ناچار بولسا، ئىشىك-دېرىزىلەرنى ھىم تاقاپ ئۆينى ئىسسىق تۇتۇڭ.
  10. ئاخىرىدا، ناۋادا قىزىپ قالغان بىرەر دوستىڭىز ياكى ئائىلە ئەزايىڭىزنى بېقىۋاتقان بولسىڭىز، ئۇنىڭغا يېقىنلاشقاندا، يىم ماسكا تاقىۋېلىڭ، بىئارام بولمىسىلا، ئۇنىڭغىمۇ بىر تال ماسكا تاقاپ قۇيۇڭ. دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق-تۇققانلىرىڭىزنىڭ يۈزىدىن كونا ۋە مەينەت ماسكىنى چىقارغاندا، قاتتىق ئېھتىيات قىلىڭ. سالامەتلىكىڭىزنى ئاسراش ئۈچۈن، ۋىرۇس يۇشۇرۇنغان ماسكىنى سۇلياۋ پەلەي بىلەن تۇتۇپ، بىر قېتىملا ئىشلىتىلىدىغان قاپنىڭ ئىچىگە سېلىڭ. قاپنى پىچەتلىگەندىن كېيىن ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلاڭ. قولىڭىزغا سۇلياۋ پەلەي كىيىپ تۇرۇپ، بىمارنىڭ يۈزىنى يىلمان سۇدا سوپۇنلاپ يۇيۇڭ. بۇنىڭ ئۈچۈن بىر قېتىملا ئىشلىتىلىدىغان قەغەز لۆڭگە ياكى پاختا سۈرتكۈچ ئىشلىتىڭ. ئىشلىتىپ بولغاندىن كېيىن بۇ نەرسىلەرنى قاپ ياكى پلاستىك خالتىغا ئوراپ ئائىلىڭىزنىڭ ئەخلەت توڭىغا تاشلاڭ. بىمار دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق-تۇققانلىرىڭىزنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىۋاتقاندا، بەدىنىڭىزنى ئوراپ تۇرىدىغان ئۇزۇن يەڭلىڭ كۆينەك ياكى باشقا كىيىم كىيىۋېلىڭ. كىرلىك، لۆڭگە ۋە قازان-قۇمۇچ… قاتارلىق بىمار كىيىدىغان ياكى تۇتىدىغان ھەر قانداق نەرسىنى يىلمان سوپۇنلۇق سۇدا پاك-پاكىز يۇيۇپ تۇرۇڭ. ئەگەر شارائىتىڭىز يار بەرسە، بىمارنى ئائىلىڭىزدە ئۇ راھەتسىز بولمايدىغان بىرەر ھۇجرا ياكى بولۇڭدا ئايرىم تۇتۇڭ. مۇھىمى، ئۇ باشقا ئائىلە ئەزالىرى بىلەن ئارىلاشمىسۇن. ناۋادا شارائىت يار بەرسە، ئۆينىڭ قارشى تەرىپىدىكى دېرىزىنى ئېچىپ قۇيۇڭ. سالقىن ھاۋا ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ تۇرسۇن. ئەگەر ھاۋا بەك سوغۇق بولسا، بۇنداق قىلىشقا بولمايدۇ ئەلبەتتە. چۈنكى، ھاۋا بەك سوغۇق بولسا، ئۇ چاغدا، دوستىڭىز ياكى ئۇرۇق-تۇققانلىرىڭىزنىڭ كېسىلى تېخىمۇ يامانلىشىپ كېتىدۇ.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئالدىمىزدىكى بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدە ناھايىتى كۈچلۈك ھەرىكەت قوللىنىدۇ. بۇ خىتاي خەلقى ئۈچۈن تولىمۇ مۇشەققەتلىك بىر مەزگىل بولىدۇ. ۋىرۇسنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ۋابانى تىزگىنلەش ئۈچۈن، ئوخشاشلا قاتتىق تەدبىرلەر ئېلىنىشى مۇمكىن. بىراق، ئائىلىڭىزدە، ئىشخانىڭىزدا ۋە مەكتىپىڭىزدە يۇقۇرىدىكى تەۋسىيەلەرگە تۇلۇق رېئايە قىلسىڭىزلا، بۇ ئاددى چارىلەر بىلەن، ۋىرۇسنىڭ تارقىلىشىنى زور دەرىجىدە ئازايتالايسىز ۋە ئۇنى يامراپ كېتىشتىن تۇسۇپ قالالايسىز.

Laurie Garrett بولسا خەلقئارا مۇناسىۋەت كېڭىشىنىڭ (Council on Foreign Relations) سابىق يۇقۇرى دەرىجىلىك سەھىيە تەتقىقاتچىسى ۋە پولىتزېر مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن پەننى ئۇمۇملاشتۇرۇش يازغۇچىسى.

 

مەنبە: تاشقى سىياسەت تورى:  https://foreignpolicy.com/2020/01/25/wuhan-coronavirus-safety-china/ .

 

 2020-يىلى، 25-يانۋار